Jesteś na stronie: Strona Główna»Rys Historyczny

BIP

NASZE VIDEO

warto zajrzeć

Rys Historyczny Gminy Magnuszew

PRZYWILEJ LOKACYJNY OSADY MAGNUSZEW
RYS HISTORYCZNY OD NADANIA DO UTRATY


„…krótki treściwy opis Miasteczka Magnuszewa położonego w gubernii Radomskiej w Decezyij Sandomierskiej. Pisana od 15 marca 1913 roku pańskiego z wyciągniętych dokumentów Magistratu Magnuszew, z Kościelnych Aktów, i wyciągów gminy, jako też i z podań ludzi starych wiarygodnych. Te wszystkie dowody do tego dzieła dostarczone były w pierwo–wzorze, w roku 1912 i w 1913 Księdzu Wikaremu Aleksandrowi Pawińskiemu będącemu wówczas w parafij Magnuszewskiej oddanemu całą duszą opisem historycznem osady i Parafij Magnuszewskiej za bytności wówczas Proboszcza Szymona Piuro który do Parafij Magnuszewskiej nastał za proboszcza dnia 8 Gródnia 1906 roku to wszystko zebrane i przez Księdza Aleksandra Pawińskiego uporządkowane Wikaryjusza tutejszego.

Do niniejszej książki przez Piotra Gutkowskiego syna Franciszka obywatela osady Magnuszewa w dniu 15 Marca 1913 roku nowego stylu, własną ręką na dłuszszą pamiątkę przepisane zostało.

 


A potem w miarę zmian i nowin poważniejsze dopisywano.”

Pamiętnik i opis miasta Magnuszew
Piotr Gutkowski – mieszkaniec Magnuszewa, 1913 r.

Magnuszew, to osada położona na tzw. Zapilczu między Pilicą a Radomką w ziemi czerskiej. Leży na krańcu niziny nadwiślańskiej przy głównym trakcie warszawskim z Góry Kalwarii do Kozienic, niegdyś w powiecie wareckim obecnie kozienickim.

Początki Magnuszewa sięgają XII wieku, dokładnie jednak nie wiadomo, w którym roku osada powstała, o początkach osadnictwa mogą świadczyć jedynie znaleziska z czasów bardzo odległych, szczątki urn czy fragmenty narzędzi krzemiennych.

Nazwa miejscowości wywodzi się od imienia Magnusa przywódcy buntu na Śląsku, palatyna Zbigniewa – syna księcia Władysława Hermana. Magnus, prawdopodobnie po podziale ziem przez Władysława Hermana między synów, był również komesem czerskim. To jedynie strzępy niepotwierdzonych na piśmie informacji. Dziś bardzo niewiele wiemy co działo się w Magnuszewie od jego początków do czasów potwierdzonych w pierwszych namacalnych aktach. Skoro zatem dokładniejsze informacje pisane pojawiają się w źródłach późniejszych po 1377 roku, to one zasługują na baczniejszą uwagę i bliższe przyjrzenie.

Pierwszym potwierdzonym w aktach właścicielem Magnuszewa i jego okolicznych wiosek był rycerz Świętosław Krzeczyjawa (Krzeczyjwa). 26 kwietnia 1377r. książę warszawsko – czerski Siemowit (Ziemowit) III Mazowiecki (ur. ok. 1320, zm. 16 czerwca 1381r.) nadał Świętosławowi Krzeczyjawie (Krzeczyjwie) przywilej lokacyjny dla osady Magnuszew zorganizowany na prawie chełmińskim. Akt ten ginie w pomroce dziejów i dziś nie jest pewne czy podpis pod nim złożył Siemowit III, czy też Siemowit IV sprawujący władzę namiestniczą nad Rawą, Czerskiem i Liwem od roku 1374 z nadania ojca. Obaj byli w tym czasie w Sochaczewie, a tam akt nadania został stworzony.

Wraz z przywilejem miasto otrzymało prawo do założenia targowiska, dwóch jarmarków w roku oraz targów niedzielnych tygodniowych. Brak jest informacji na temat administracji na terenie miasta za czasów bytności Świętosława. Materiały źródłowe wymieniają jedynie jako najważniejsze wybudowanie kościoła drewnianego w rynku w 1378 roku, który był dowodem na to, że społeczność miasteczka stanowili głównie katolicy.

Tu na marginesie czytającym przybliżyć należy, że tzw. Zapilcze między Pilicą i Radomką zostało przekazane na trwałe Siemowitowi III przez króla Kazimierza Wielkiego w 1358 roku. Natomiast w nawiązaniu do historii administracji tego okresu istotnym jest, że wielkim dokonaniem księcia Siemowita III było spisanie i wydanie 27 kwietnia 1377 r. mazowieckiego prawa zwyczajowego, jak również przeprowadzenie przez niego reformy sądownictwa, administracji i skarbu książęcego poprzez wprowadzanie groszowego systemu monetarnego. Zaś jego głównym celem politycznym było zjednoczenie i usamodzielnienie Mazowsza. Wartym zaznaczenia jest fakt, że regulacje te, zawarte w Statucie Sochaczewskim nadane zostały Mazowszu dzień później po uzyskaniu przez Magnuszew praw miejskich. Dynamiczny rozwój, Zapilcze zawdzięcza Aleksandrze Olgierdównie, żonie Siemowita IV, siostrze Władysława Jagiełły. Księżna zakochała się w tych terenach, często przebywała w Czersku, a że lubiła polować wyprawiała się za Pilicę. Prawdopodobnie to ona namówiła swego królewskiego brata na budowę właśnie na tej ziemi, a konkretnie pod Świerżami, łodzi wykorzystanych później do montażu mostu pontonowego w czerwcu 1410 roku do przeprawy wojsk polskich przez Wisłę pod Czerwińskiem na pola Grunwaldu. Jak była uczuciową świadczy fakt, że nie mogąc poradzić sobie z żalem po śmierci męża, umiera parę miesięcy po nim.

Pod koniec wieku na ziemiach Magnuszewa osiedlił się ród Powałów wywodzący się z Wielkopolski. W 1424 roku Stanisław – przypuszczalnie syn Świętosława – dziedzic Magnuszewa, sprzedał swoje włości Mikołajowi Powale z Taczowa – rycerzowi spod Grunwaldu. Tego samego roku panujący wówczas na Mazowszu Janusz I (ur. ok.1359 zm. 1429) książę czerski, potwierdził przywilej lokacyjny miasta z prawem do targowiska i jarmarków, przekazując Magnuszew tymże przywilejem nowemu dziedzicowi Mikołajowi Powale. Dla miłośnika powieści Henryka Sienkiewicza Mikołaj Powała był jedną z postaci z Krzyżaków, ale w historii Jan Długosz autor Kronik królewskich wspomina Powałę jako jedną z najważniejszych osobistości na dworze krakowskim, który cieszył się łaską i zaufaniem króla Władysława Jagiełły. W 1426 roku Powała objął honorowy urząd stolnika krakowskiego, a w latach 1439-1451 został podkomorzym sandomierskim.

Po śmierci Mikołaja, zgodnie z tradycją z ojca na syna, miasto przechodzi w ręce Andrzeja Powały – zwanego Magnuszewskim, natomiast sąsiadujący z Magnuszewem Trzebień obejmuje drugi syn Stanisław Powała – zwany Trzebieńskim. Przez prawie 10 lat od 1528 – 1537 roku pomiędzy braćmi trwały zażarte spory sądowe, zapewne związane z podziałem gruntów a być może dostępem do Wisły głównego szlaku handlowego.

W 1537 roku Andrzej Powała – Magnuszewski uzyskał od króla Zygmunta I Starego (ur. 1 stycznia 1467 r. w Kozienicach – zm. 1 kwietnia 1548 r. w Krakowie) potwierdzenie przywilejów lokacyjnych. Z historii Mazowsza należy przybliżyć, że zasługą króla Zygmunta I Starego było włączenie Mazowsza do Polski jako województwa mazowieckiego w 1526 r. oraz wprowadzenie do sejmu posłów mazowieckich sejmików ziemskich.

Tymczasem w Magnuszewie rozkwitał przemysł rzeczny. Miasto posiadało wówczas port i zakłady szkutnicze, z których drewno na maszty okrętowe, drewno budowlane i opałowe spławiano szlakiem wiślanym do Gdańska. Duże dochody przynosił handel zbożem, które również Wisłą dostarczano na wybrzeże.

W 1539 roku po śmierci Andrzeja Powały – Magnuszewskiego, zwaśnione rody Powałów Magnuszewskich i Trzebieńskich zawarły ugodę. Niestety niekorzystnie wpłynęło to na dalsze losy miasta. Powałowie zadłużyli Magnuszew oddając pod zastaw długów kolejne części gruntów, natomiast wierzyciele dbali jedynie o własne zyski nie bacząc na rozwój i przyszłość miasta. Tu zachodzi domniemanie, że przez kolejne lata zaczął upadać przemysł i rzemieślnictwo. Rosnące zubożenie doprowadziło do dużego wyludnienia. W księgach obrachunkowych – podatkowych po 1578 roku Magnuszew wymieniany jest jako wieś, nie ma wzmianki na temat podatku od rzemieślników w osadzie Magnuszew, a to oznaczać może tylko jedno, że już ich tam nie było.

Prawie 100 lat później podczas wojen szwedzkich na początku kwietnia 1656 roku oddziały Karola X Gustawa podczas ucieczki spod Kozienic do Warki wtargnęły do Magnuszewa doszczętnie łupiąc i niszcząc osadę. Między innymi spłonął wtedy drewniany kościół wybudowany w 1358 roku.

W 1680 roku w miejscu spalonego, stanął nowy kościół drewniany.

W latach 1744 - 49 roku potomkowie Powałów właściwie wyprzedali grunty nowym nabywcom z rodu Potockich. Jednak już na początku lat 70-tych dobra Potockich znalazły się w ordynacji Wielkiego Kanclerza Koronnego Andrzeja Zamoyskiego (ur. 12 lutego 1716 w Bieżuniu - zm. 10 lutego 1792 w Zamościu). Magnuszew ponownie zaczął odzyskiwać swoją świetność, a pod nowymi rządami zaczęło budować się nowe miasto.

Akta komisaryczne potwierdzają, że 2 sierpnia 1776 roku hrabia Andrzej Zamoyski, otrzymał przywilej lokacyjny wydany przez Stanisława Augusta Poniatowskiego (ur. 17 stycznia 1732 r. w Wołczynie - zm. 12 lutego 1798 r. w Sankt Petersburgu) Króla Polski. Przywilej ten oparty był już na prawie magdeburskim. Akt lokacyjny wydany przez króla Augusta to jeden z bardziej znanych i najlepiej zachowanych aktów administracyjnych magnuszewskich, wielokrotnie przytaczany w lokalnych opracowaniach. Przywilej ów potwierdzony został przez sejm tego samego roku. Odrodzone miasto otrzymało 12 jarmarków w roku oraz targi w każdy poniedziałek.

Kolejnym szczególnym aktem jest ordynacja Wielkiego Dziedzica Andrzeja Zamoyskiego wydana w dniu 24 czerwca 1777 roku. Lokacja miała szczególną treść, zawierała szereg postanowień, ale z najważniejszych wymienić należy zniesienie pańszczyzny i oczynszowanie chłopów. Andrzej Zamoyski w wydanej ordynacji przeznaczył pod miasto 600 ha gruntu (niegdyś 35 włók), szczegółowo określił podział gruntów pomiędzy mieszkańców, zgodę pod zabudowę, system pożyczkowy, sprawy bezpieczeństwa miasta. Lokacja określała również: rolę magistratu (urząd gminy), ordynacje wyborczą na stanowisko burmistrza, rajców i ławników, system sądownictwa, wynagrodzenie burmistrza i pisarza (sekretarza gminy) etc.

Ciekawym jest to, że ten jeden akt zawierał wszystkie wymagane regulacje, które dzisiaj są bardzo szczegółowo rozpisane w kilkudziesięciu ustawach. W listopadzie 1778 roku w mieście wybuchł pożar, który po raz kolejny zniszczył część miasta i odbudowany po potopie szwedzkim kościół drewniany. Jednak dzięki staraniom i gospodarności nowych dziedziców miasto w kilka lat zostało odbudowane. Na przełomie lat 1786 - 1787 Konstancja z Czartoryskich żona Andrzeja Zamoyskiego sfinansowała odbudowę kościoła, tym razem już murowanego, który stoi po dziś dzień.

Na przełomie wieków XVIII i XIX miasta nie omijały klęski suszy, powodzi i pożarów, które doprowadziły do znacznego wyludnienia Magnuszewa. Magnuszew opuścili rzemieślnicy, część gospodarzy i zagranicznych majstrów. Mieszkańcy, którzy pozostali, nie byli w stanie podołać trudom utrzymania miasta. Od 1820 roku gmina zaczęła chylić się ku upadkowi. W latach 50-tych XIX wieku władze carskie wprowadziły obostrzenia w statutach miast i wsi, określając powierzchnię gruntową, liczbę ludności i budżety miast. Magnuszew niestety nie spełniał tych kryteriów i 1 stycznia 1869 roku bezpowrotnie utracił prawa miejskie. Chociaż, gdyby wierzyć przekazom ludzi, odebranie praw miejskich przez władze carskie było karą za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym, ale tego nie wiemy na pewno.

W oparciu o źródła wymienione poniżej oraz przekazy miłośników historii Magnuszewa, praca powyższa zawiera krótki opis przywilejów lokacyjnych stolicy mojej gminy istniejącej od prawie ośmiu wieków. Gminy pięknej, nadwiślańskiej położonej malowniczo wśród pól i lasów w województwie mazowieckim, gdzie niegdyś władcy mogli przystanąć, aby odpocząć ciesząc oczy jej urokami, gdzie królowa na łąkach przepiórkę niejedną mogła upolować, a król na dzika ze służbą mógł się w rozpasanych lasach przysadzić.

Gdzie historia nie odkryta jeszcze drzemie…


Bibliografia:

 

 

  • Piotr Gutkowski, Pamiętnik i opis miasta Magnuszewa (rękopis), Magnuszew 1913
  • Eugeniusz Jaworski, Kozienice. Wędrówka przez stulecia, Wyd. Elektrownia "Kozienice" S.A. w Świerżach Górnych, Kozienice 2002
  • Antoni Czubiński, Jerzy Topolski, Historia Polski, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich 1989
  • Autorzy nieznani, opracowania lokalne

 


Autor: Beata Hajduk